Wiara w ciągłość, tradycję i rzemiosło. Artysta „minionej epoki” - Edouard Joseph Dantan

W porannym świetle Paryża, w dniu 26 sierpnia 1848 roku – roku, który jeszcze drżał echem rewolucji lutowej i rodzącej się niepewności – przyszedł na świat chłopiec, którego los od początku zdawał się być nierozerwalnie spleciony ze Sztuką.

Miasto było wtedy jak rozedrgane płótno: barykady znikały, lecz napięcie pozostawało w powietrzu, mieszając się z zapachem mokrego kamienia i sadzy. W tej atmosferze, pomiędzy niepokojem a nadzieją, narodził się Edouard Joseph Dantan.

Wychowywał się w rodzinie, w której dłuto i młotek były tak naturalne jak oddech, a rozmowy o proporcjach ciała czy napięciu mięśni brzmiały przy stole równie zwyczajnie jak pytania o pogodę. Jego dziadek, rzeźbiarz w drewnie, nosił w sobie pamięć wojen napoleońskich i być może to właśnie od niego młody Edouard nauczył się, że Sztuka i historia są splecione i że każde dzieło niesie w sobie echo czasu, w którym powstało.

Ojciec, Antoine Laurent Dantan, był już postacią uznaną, człowiekiem, który potrafił wydobyć z marmuru nie tylko formę, ale i charakter. Wuj, Jean-Pierre Dantan, znany był z kolei z niezwykłych karykatur – rzeźb, które potrafiły uchwycić rysy twarzy i ludzkie słabości. W tej rodzinie Sztuka nie była abstrakcją – była obecna fizycznie: ciężka, czasem brudna, wymagająca siły i cierpliwości.

Pracownie, w których dorastał Edouard, były światem samym w sobie. Światło wpadało przez wysokie okna, osiadając na niedokończonych torsach i twarzach bez oczu. Gipsowe odlewy antycznych rzeźb stały obok świeżo wyrzeźbionych głów współczesnych modeli. W powietrzu unosił się pył, który osiadał na włosach i ubraniach, czyniąc wszystkich – mistrzów i uczniów – podobnymi do swoich własnych dzieł. Dla dziecka był to świat niemal magiczny: miejsce, gdzie z bezkształtnej materii rodziło się życie.

A jednak właśnie w tym świecie, tak głęboko zakorzenionym w trójwymiarowej formie, narodziło się w nim pragnienie czegoś innego. Być może rzeźba była dla niego zbyt ostateczna. Zbyt zamknięta. Może czuł, że marmur zatrzymuje ruch, podczas gdy on chciał go uchwycić w trakcie trwania. Może chciał zobaczyć, jak światło przesuwa się po ciele, jak zmienia jego znaczenie, jak z tej samej twarzy potrafi wydobyć raz spokój, a raz niepokój. Poszedł więc drogą malarstwa – Sztuki bardziej ulotnej, bardziej zależnej od chwili.

Kiedy trafił do Ecole Nationale Superieure des Beaux-Arts, wkroczył w świat rygoru i tradycji, który miał go ukształtować. Tam nigdy nie było miejsca na przypadek. Każda linia musiała mieć uzasadnienie, każda kompozycja swoje źródło w antyku lub renesansie. Pod okiem Isidore Pilsa i Henri Lehmanna uczył się nie tylko techniki, ale i pewnej postawy wobec Sztuki: pokory wobec mistrzów oraz cierpliwości wobec własnych ograniczeń.

Studenci godzinami kopiowali rzeźby antyczne, studiowali anatomię, rysowali z natury. Ciało ludzkie nie było dla nich tematem – było alfabetem, bez którego nie dało się mówić w języku Sztuki. Dantan, wychowany w pracowniach rzeźbiarskich, miał tu przewagę: rozumiał formę głębiej, niemal dotykowo. Wiedział, jak mięsień układa się pod skórą, jak ciężar ciała rozkłada się w ruchu. To doświadczenie później uczyniło jego malarstwo niezwykle przekonującym.

Już jako bardzo młody Artysta otrzymał zamówienie, które dla wielu byłoby ukoronowaniem kariery – monumentalne przedstawienie Trójcy Świętej w kaplicy w Marne. To był prawdziwy egzamin. Miał dziewiętnaście lat i musiał zmierzyć się z tematem, który przez wieki podejmowali najwięksi. W takim dziele należało połączyć teologię, symbolikę i mistrzostwo warsztatowe.
I poradził sobie.
To w tym momencie zaczyna się wyraźnie rysować jeden z najważniejszych rysów jego twórczości: zdolność łączenia sacrum i profanum. Dla Dantana religia nie była oderwaną ideą. Była obecna w świecie, w ciele, w świetle. Jego święci nie byli abstrakcyjni – byli niemal dotykalni, żywi.

Ale często inna historia wkracza nagle, bez zaproszenia.
W 1870 roku wybuchła wojna francusko-pruska. Konflikt, który zmienił nie tylko mapę Europy, ale i życie całego pokolenia, dla Artystów oznaczał przerwanie pracy, dla wielu koniec marzeń. Dantan nie uciekł od obowiązku. Wstąpił do wojska. Mundur zastąpił fartuch, a karabin – pędzel.

Najpierw otrzymał stopień sierżanta, potem porucznika. Widział rzeczy, o których się nie mówiło w pracowniach: chaos, strach, zniszczenie, śmierć. Wojna nie była dla niego heroiczną sceną jak z obrazów historycznych, a jedynie brutalną rzeczywistością.

Najbardziej osobistym ciosem było spalenie domu rodzinnego. Pracownia, wspomnienia, być może pierwsze szkice – wszystko obróciło się w popiół. To doświadczenie nie pojawia się wprost w jego obrazach, ale można je wyczuć w ich tonie: w ciszy, powadze, w uważności wobec rzeczy zwyczajnych. Jakby po utracie wszystkiego zrozumiał, że to właśnie codzienność jest najcenniejsza.

Po wojnie wrócił do malarstwa z jeszcze większą determinacją jak człowiek, który wie, że czas może zostać mu odebrany w każdej chwili. Wystawiał w Salonie Paryskim – instytucji, która była nie tylko wystawą, ale i sądem. To tam decydowano o karierach, o sławie, albo zapomnieniu.
Dantan odnosił sukcesy. Jego obrazy – „Herkules u stóp Omfali”, „Śmierć Timofanesa”, „Nimfa Salmakis” – wpisywały się w kanon epoki. Były poprawne, piękne, harmonijne. Pokazywały, że jest mistrzem formy, że rozumie tradycję. Ale gdzieś pod tą warstwą klasycznej doskonałości zaczynało się rodzić coś bardziej osobistego.
Bo choć potrafił malować bogów i bohaterów, jego prawdziwe spojrzenie kierowało się gdzie indziej. Nie ku mitowi, ale już ku człowiekowi.

Jego świat tak naprawdę zaczynał się i kończył w pracowni. Wielkie sale wystawowe Salonu Paryskiego były zbyt chłodne. Nie czuł się dobrze w murach tej instytucji. W półcieniu atelier, gdzie dzień i noc mieszały się w rytmie pracy, Edouard Joseph Dantan był najbardziej sobą.
Pracownia nie oznaczała oczywiście dla niego tylko i wyłącznie miejsca pracy. Była wielkim, czułym organizmem. Oddychała kurzem gipsu, drgała od stukotu narzędzi, chłonęła rozmowy i cisze. Podłoga nosiła ślady lat: zaschnięte farby, odciski butów, porzucone szkice. Ściany uginały się pod ciężarem studiów anatomicznych, kopiowanych fragmentów antycznych rzeźb i własnych kompozycji, które nigdy nie miały ujrzeć światła dziennego.
To właśnie tam powstawały obrazy, które dziś uważa się za jego najważniejsze.

„Un coin d’atelier” – „Kąt pracowni” – nie jest zwykłym przedstawieniem wnętrza. To niemal dokument epoki, zapis sposobu myślenia o Sztuce. Widzimy w nim jego ojca, Antoine Laurenta Dantans, odwróconego plecami, pochylonego nad płaskorzeźbą. Ten gest – odwrócenie – ma w sobie coś symbolicznego. Ojciec nie patrzy na widza, bo patrzy w materię, w dzieło, które dopiero się rodzi. Wokół panuje chaos – ale jest to chaos uporządkowany. Gipsowe odlewy, fragmenty torsów, głowy bez oczu, ramy obrazów oparte o ściany. Każdy element ma swoje miejsce w procesie tworzenia. To nie bałagan – to mapa myślenia Artysty. Na pierwszym planie modelka. Naga, lecz nie wystawiona na pokaz. Odpoczywa. Jej ciało nie jest pozą, nie jest już „tematem” – staje się ciałem realnym, zmęczonym, ludzkim. To jeden z najbardziej subtelnych momentów w malarstwie Dantana: chwila, gdy Sztuka się zawiesza, gdy iluzja opada, a zostaje prawda. Ta scena mówi więcej o Sztuce niż niejeden traktat.

Dantan nie idealizował pracy artysty. W przeciwieństwie do wielu akademików, którzy przedstawiali twórczość jako niemal boski akt, on pokazywał jej codzienność: zmęczenie, powtarzalność, fizyczność. Tworzenie było dla niego pracą wymagającą, często niewdzięczną, a jednak właśnie w tej pracy kryła się tajemnica.
Jego światło było czymś więcej niż efektem technicznym. Było narzędziem poznania. W jego obrazach światło nie tylko oświetlało – ono odkrywało. Przesuwało się po powierzchniach, wydobywało fakturę skóry, chłód marmuru, miękkość tkaniny. Krytycy porównywali jego precyzję do fotografii, młodej wówczas Sztuki, która zaczynała zmieniać sposób patrzenia na rzeczywistość.

A jednak Dantan robił coś więcej niż fotografia: nie tylko rejestrował, ale i interpretował. Był jak iluzjonista trompe-l’œil: tworzył świat tak przekonujący, że widz zapominał, iż patrzy na obraz.

W tym świecie była też miłość. Agostina Segatori pojawiła się w jego życiu jak światło wpadające przez okno pracowni. Była modelką, kobietą, która potrafiła być jednocześnie obecna i nieuchwytna. Pozowała dla wielkich: Jean-Baptiste Corot, Jean-Leon Gerome, Eugene Delacroix i Edouard Manet. Każdy widział w niej coś innego. Dantan zobaczył w niej życie. Ich relacja trwała dwanaście lat. Długo jak na świat artystów, gdzie wszystko było zmienne. Mieli syna, Jean-Pierre'a.

A jednak... nawet najtrwalsze kompozycje mogą się rozpaść. Ich rozstanie było powolnym rozchodzeniem się linii. Agostina otworzyła Cafe du Tambourin – miejsce, które szybko stało się jednym z najważniejszych punktów na artystycznej mapie Paryża. Spotykali się tam Artyści, tam rodziły się idee, ścierały wizje przyszłości Sztuki.
Można sobie wyobrazić, że bywali tam ci sami ludzie, których Dantan znał. Jednak samego Dantana było tam coraz mniej. Stawał się coraz bardziej samotny.
I może właśnie ta samotność skierowała jego spojrzenie jeszcze bliżej codzienności. Jego obrazy zaczęły się zmieniać. Zamiast mitologicznych bohaterów pojawili się zwykli ludzie. „Le dejeuner du modele” – modelka jedząca jajka – to scena niemal banalna, a jednak pełna godności. W innym obrazie rybak spożywa skromny posiłek: chleb i cebulę. W jeszcze innym jego własna matka siedzi w ogrodzie, zamyślona, jakby odłączona od świata.

To właśnie ta zdolność widzenia – bez upiększeń – czyni jego malarstwo wyjątkowym. Dantan nie dzielił świata na wielki i mały. Dla niego każdy moment był wart uwagi, jeśli tylko był prawdziwy.
Jednocześnie funkcjonował w świecie "oficjalnym". Zdobywał nagrody, jego obrazy trafiały do kolekcji państwowych, zasiadał w jury Salonu. Stał się częścią systemu, który kiedyś sam musiał pokonać. I wtedy właśnie świat zaczął się zmieniać.
Na scenę wkroczyli impresjoniści. Światło przestało być narzędziem iluzji, a stało się tematem samym w sobie. Pojawili się symboliści, szukający znaczeń poza rzeczywistością. Akademia zaczęła tracić swoją dominującą pozycję. Dantan nie poszedł za tymi zmianami. Pozostał wierny sobie.

Nie był rewolucjonistą. Nie chciał burzyć. Wierzył w ciągłość, w tradycję i rzemiosło. I choć dla niektórych stawał się Artystą „minionej epoki”, nawet krytyczny Walter Sickert potrafił dostrzec w jego pracach sumienność. To słowo może wydawać się skromne, ale w jego przypadku oznaczało Wszystko. Bo sumienność Dantana nie była tylko cechą charakteru – była postawą wobec świata. Oznaczała uważność, cierpliwość, szacunek dla rzeczywistości. Oznaczała odmowę pracy z łatwymi efektami.

Latem uciekał z miasta do Villerville – nadmorskiej miejscowości, gdzie światło było zupełnie inne niż w Paryżu. Bardziej miękkie, rozproszone, jakby przefiltrowane przez powietrze nasycone solą. Tam malował rybaków, morze, codzienne życie ludzi, którzy nie znali Salonu ani jego zasad.
Tam też zakończyła się jego historia. W dniu 7 lipca 1897 roku powóz, którym jechał, uderzył w kościół. Śmierć przyszła szybko. Miał zaledwie czterdzieści osiem lat.

Dziś jego nazwisko nie rozbrzmiewa tak jak nazwiska wielkich buntowników epoki. Nie zmienił Historii Sztuki i nie stworzył nowego kierunku.
Wciąż można wejść do jego pracowni. Zobaczyć ojca pochylonego nad rzeźbą. Modelkę, która na chwilę przestaje być ideą, a staje się człowiekiem. Światło, które przesuwa się po przedmiotach, jakby chciało je zrozumieć. I wtedy pojawia się myśl – cicha, ale uporczywa.
Że sztuka nie musi krzyczeć, by być wielką.

@ak

Pozdrawiam Ciągłością Tradycji 

Rock'n'RollinArt Lives 

Tekst został napisany w 2012 roku dla studentów przedmiotu Historia Architektury i Sztuki. Był jednym z kilku o Artystach niedocenianych i często pomijanych w Historii Sztuki.