Caravaggio - "Chory Bachus"

„Chory Bachus” jest niemal na pewno autoportretem. Powstał w czasie, gdy młody Caravaggio dopiero przybył do Rzymu i ciężko chorował, być może na malarię, spędzając kilka miesiący w szpitalach. Do niedawna był to kontekst kluczowy obrazu: nie patrzymy na idealne bóstwo, lecz na Artystę w stanie osłabienia. Twarz ma ziemisty odcień, oczy są przygaszone, usta sine, jakby życie dopiero co się z nich wycofywało. W tym sensie obraz staje się czymś więcej niż studium modela: to niemal medyczny zapis własnej cielesności. A jednak Caravaggio nie pokazuje siebie wprost - przywdziewa maskę Bachusa (czy na pewno Bachusa?). To maska ironiczna.

Przez długi czas historycy Sztuki byli przekonani, że Caravaggio sportretował siebie podczas rekonwalescencji po malarii (lub żółtaczce). Wskazywano na żółtawą cerę, sine usta i zmęczone spojrzenie. Niektórzy lekarze analizowali dzieło niczym dokument medyczny, próbując diagnozować artystę po czterystu latach. Ostatnie badania techniczne obrazu przyniosły niespodziankę. Okazało się, że część „chorobliwego” koloru skóry może wynikać z podkładu malarskiego i sposobu starzenia się pigmentów. Współczesne analizy zaczęły więc podważać teorię o żółtaczce czy malarii, sugerując, że być może Caravaggio wcale nie wyglądał aż tak chorobliwie, jak się wydawało. 

W tradycji renesansowej Bachus był symbolem rozkoszy, płodności, boskiego upojenia. U Caravaggia przeciwnie: ciało jest blade, nie heroiczne, paznokcie są brudne, owoce nieidealne, lecz lekko nadpsute, spojrzenie nie zaprasza do uczty, lecz zatrzymuje w pół drogi.

To celowa prowokacja wobec klasycyzmu Rzymu. Zamiast idealizować, Artysta „zaniża” mit do poziomu codzienności, czyniąc z boga zwykłego chłopca (to anty-bóstwo i dekonstrukcja mitu o Bachusie). I to jeden z pierwszych tak radykalnych gestów naturalizmu w historii malarstwa.

Jak zauważają historycy Sztuki, Caravaggio od początku swojej kariery operował ostrym kontrastem światła i cienia oraz realistycznym przedstawieniem ciała, które wydaje się niemal wychodzić z płótna. Tutaj ten efekt działa szczególnie silnie. Ciało Bachusa jest jednocześnie silne i kruche.

A teraz ciekawostka dotycząca samego Bachusa. Wbrew pozorom nie wszyscy badacze są przekonani, że to rzeczywiście Bachus. Dlaczego? Bo korona na głowie młodzieńca wykonana jest głównie z bluszczu, a nie z winorośli, która była bardziej typowym atrybutem boga wina. Niektórzy historycy sugerują, że postać może przedstawiać raczej satyra albo alegorię poezji i melancholii. 

To bardzo ciekawe, ponieważ Caravaggio od początku lubił zacierać granice w trzech obszarach:

- między bogiem a człowiekiem,

- między świętością a ulicą,

- między teatrem a prawdą.

Jego postacie zawsze wydają się kimś „pomiędzy”.

Co do samej kompozycji. Postać siedzi w skręcie, jakby złapana w chwili niezrównoważenia. To nie jest stabilna, klasyczna poza. To ciało, które szuka równowagi. Kilka elementów buduje to napięcie:

skręt torsu – jakby odwrócenie od widza i jednoczesne zwrócenie się ku niemu;

gest ręki z winogronami, nie triumfalny, lecz niepewny;

subtelny uśmiech balansujący między zaproszeniem a rezygnacją.

To spojrzenie jest szczególne: nie konfrontacyjne, lecz pełne dystansu. Widz zostaje dopuszczony, ale nie zaproszony.

Na pierwszym planie leżą owoce: winogrona i brzoskwinie. W tradycji były symbolem obfitości i życia. U Caravaggia są niezwykle realistyczne, niemal dotykalne, ale jednocześnie wydają się kruche, chwilowe, izolowane na chłodnym, kamiennym stole. To właśnie tu Artysta ujawnia swoją lombardzką wrażliwość: zamiłowanie do obserwacji natury i detalu. Martwa natura staje się niemal równorzędnym bohaterem obrazu, cichym manifestem nowego malarstwa.

I wreszcie Światło. Caravaggio operuje światłem jak Reżyser Teatru! Postać wyłania się z ciemności, światło jest zimne, niemal kliniczne, kontrasty podkreślają strukturę ciała. To zapowiedź jego późniejszego tenebryzmu – stylu, który zrewolucjonizuje malarstwo. Światło nie tylko modeluje formę, ale buduje cały sens: odsłania Prawdę, ale też ją dramatyzuje.

Jednym z najbardziej poruszających aspektów obrazu jest jego Nastrój. To nie jest scena bachicznej radości – to obraz melancholii. Bladość skóry, zmęczone oczy, niemal gasnąca energia. Wszystko to wpisuje się w renesansowe przekonanie, że melancholia jest ceną geniuszu. Artysta pokazuje siebie jako istotę rozdwojoną: z jednej strony twórcę, obdarzonego wizją; z drugiej człowieka kruchego, podatnego na cierpienie.

Obraz powstał prawdopodobnie przy użyciu lustra. Caravaggio często malował autoportrety w ten sposób. Istnieje ciekawa teoria dotycząca samego aktu malowania. Caravaggio był wtedy biedny i prawdopodobnie nie stać go było na opłacanie modeli. Dlatego bardzo często używał lustra i malował samego siebie. W „Chorym Bachusie” można wręcz wyobrazić sobie młodego Artystę siedzącego samotnie w pracowni, owiniętego prześcieradłem udającym antyczną togę, z gałązkami bluszczu wetkniętymi we włosy. Ta scena ma w sobie coś wzruszającego: biedny, chory chłopak z Lombardii przebiera się za boga, ponieważ jedynym modelem, którego posiada, jest on sam.

Jest jeszcze coś niezwykłego w samym spojrzeniu Bachusa. Caravaggio niemal nigdy nie malował postaci obojętnych wobec widza. Jego bohaterowie patrzą tak, jakby wiedzieli, że są obserwowani. W „Chorym Bachusie” spojrzenie wydaje się jednocześnie nieśmiałe i prowokujące. Niektórzy badacze widzą w nim rodzaj cichego wyzwania rzuconego Rzymowi:

„Oto jestem. Nie idealny. Nie klasyczny. Ale prawdziwy.”

Motyw brudu (paznokcie, owoce) może być celową antytezą idealizmu renesansu. Wizerunek chorego Bachusa bywa interpretowany jako symbol Artysty, który poprzez cierpienie osiąga nieśmiertelność.

Mało kto wie także, że obraz trafił do słynnej kolekcji Borghese w dość dramatycznych okolicznościach. W 1607 roku papieskie służby skonfiskowały część dzieł z pracowni Cavaliera d’Arpino — dawnego pracodawcy Caravaggia — pod pretekstem nielegalnego posiadania broni. Obrazy przejął kardynał Scipione Borghese, słynny kolekcjoner i siostrzeniec papieża. Dzięki temu „Chory Bachus” przetrwał i do dziś znajduje się w rzymskiej Gallerii Borghese. Paradoksalnie więc ocalał dzięki politycznej konfiskacie.

Według mnie „Chory Bachus” to nie tylko autoportret ani scena mitologiczna. To Deklaracja Artystyczna. Caravaggio mówi tu wyraźnie, że prawda jest ważniejsza niż piękno, ciało jest realne, nie idealne,

SZTUKA MA PORUSZAĆ, NIE UPIĘKSZAĆ!

To początek rewolucji odejścia od renesansowego ideału ku nowoczesności. Jest jednym z pierwszych przykładów tak radykalnego naturalizmu w sztuce europejskiej i może właśnie dlatego ten młody, "Chory Bachus" patrzy na nas z takim spokojnym smutkiem. Jakby wiedział coś, czego jeszcze nie wiedział wówczas świat: że SZTUKA OD TEJ CHWILI JUŻ NIGDY NIE BĘDZIE TAKA SAMA.

@ak

Pozdrawiam Nieupiększonym Pięknem Naturalizmu.

Rock'n'RollinArt Lives

PS.

Większość tekstu pochodzi z 2012 roku, został on poprawiony i uzupełniony o moje najnowsze przemyślenia.