"Chłopiec obierający owoc" - Caravaggio

Zacznijmy od kompozycji. Obraz przedstawia młodego chłopca siedzącego przy stole, który skupiony obiera owoc niewielkim nożem. Najważniejsze elementy kompozycji to: postać chłopca ukazana od mniej więcej brzucha w górę, ujęcie 3/4 twarzy, głowa lekko pochylona, spojrzenie skierowane w dół na wykonywaną czynność oraz ręce w centrum kompozycji.

Na stole widzimy kilka owoców: jabłka, figi, śliwki, brzoskwinie i prawdopodobnie gruszki. Owoc, który chłopiec obiera, jest przedmiotem sporów. Wiele hipotez głosi, że jest to gruszka, ale spotkałem się również z opiniami, że to śliwka, albo nawet nektarynka.

Przypomnę, że w kulturze renesansu owoce często miały znaczenie symboliczne, rzadko były tylko dekoracją. Były częścią bardzo rozwiniętego systemu symboli wywodzącego się z Biblii, tradycji antycznej i średniowiecznej symboliki chrześcijańskiej.

Na przykład jabłko symbolizowało pokusę i grzech, figa – zmysłowość i płodność, a brzoskwinia – prawdę i zbawienie. Artyści tacy jak Sandro Botticelli, Leonardo da Vinci czy później Michelangelo Merisi da Caravaggio wykorzystywali owoce, aby sugerować idee moralne, religijne lub erotyczne.

Niektórzy badacze sugerują, że obraz może przedstawiać opór wobec pokusy: chłopiec wybiera zwykły owoc zamiast bardziej kuszących. Ta interpretacja jednak nie jest powszechnie przyjęta. Obraz może być po prostu czysto realistyczną sceną rodzajową. To właśnie ta dwuznaczność jest bardzo typowa dla Caravaggia.

Wracając do układu kompozycji powoduje on, że cała uwaga widza skupia się na geście obierania owocu, a scena wydaje się "intymna" i bardzo naturalna. Jest to charakterystyczne dla młodego Caravaggia. Zamiast monumentalnej sceny religijnej mamy zwykłą, codzienną czynność. Nie ma tutaj teatralnych gestów. To przeciwieństwo stylu manierystycznego, który dominował wcześniej.

Teraz to co CARAVAGGIO WPROWADZIŁ NA "SALONY MALARSTWA" NA NAJWYŻSZY POZIOM - ŚWIATŁO!!! (wówczas jeszcze tzw. proto-tenebryzm). 

Światło pada z lewej strony (z jednego kierunku, co będzie charakterystyczne później w wielu dziełach Mistrza), mocno oświetla twarz, podkreśla białą koszulę i wydobywa fakturę skóry. Tło jest prawie całkowicie ciemne. Występuje tutaj ostry kontrast.

I właśnie ten kontrast zapowiada styl zwany Tenebryzmem, który później stanie się znakiem rozpoznawczym Caravaggia. Już tutaj widać zalążek stylu, który później uczyni go sławnym. W późniejszych dziełach jak: "Powołanie Świętego Mateusza" czy "Judyta odcinająca głowę Holofernesowi" kontrast światła i cienia będzie jeszcze bardziej dramatyczny.

Wracając do chłopca. Jedną z największych rewolucji Caravaggia był radykalny realizm. W obrazie widzimy naturalną skórę, niedoskonałości twarzy, zwykłą, nieheroiczną postawę i prostą koszulę. W przeciwieństwie do wcześniejszego malarstwa renesansowego chłopiec nie jest idealizowany i wygląda jak prawdziwy model z ulicy. Istnieje teoria, że ten sam model chłopca pojawia się również w innych dziełach Caravaggia, jak chociażby w "Ekstazie Świętego Franciszka" i w "Muzykantach". Modelem mógł być jeden z młodych znajomych Artysty z rzymskich ulic lub z warsztatu malarskiego.

Jeżeli chodzi o kontekst historyczny, to obraz powstał w bardzo trudnym okresie życia Mistrza. Caravaggio przebywał w tym czasie w Rzymie. Był rok 1592/3. Miał około 20/21 lat, był biedny, dopiero zaczynał karierę. Pracował w warsztacie malarza Giuseppe Cesari'ego. Tam wykonywał głównie dekoracje, malował owoce i ogólnie elementy martwej natury. Według relacji współczesnego lekarza i biografa Artysty - Giulio Mancini'ego, Caravaggio był wykorzystywany do malowania kwiatów i owoców, co tłumaczy obecność tak realistycznej martwej natury w obrazie.

I teraz to co jest najciekawsze - historia własności obrazu, a przede Wszystkim najnowsze odkrycie pod warstwą farby! Jedna z wersji mówi, że obraz należał do Scipione Borghese, potężnego kardynała i kolekcjonera sztuki. Zdobył go w 1607 roku w niezwykłych okolicznościach. Kardynał skonfiskował majątek Giuseppe Cesari'ego, który został aresztowany za nielegalne posiadanie broni. Wśród przejętych obrazów były także: "Młody Chory Bachus" i "Chłopiec z koszem owoców" czyli kolejne wczesne dzieła Caravaggia. Przez długi czas obraz był błędnie przypisywany innym Artystom. Najpierw Bartolomé Esteban'owi Murillo, potem braciom Le Nain. Dopiero później historycy Sztuki rozpoznali styl Caravaggia. Obecnie znajduje się we Florencji w kolekcji Fundacji Roberto Longhi'ego (choć jeszcze o tym trochę poniżej, bo jest kilka kopii).

Najnowsze badania włoskiego historyka sztuki Gianni Papi'ego ujawniły coś niezwykłego. Pod warstwą farby odkryto małego psa i fragment pejzażu. Pies znajduje się między rękami chłopca w pobliżu obieranego owocu, ma otwarty pysk, patrzy w stronę chłopca. Niektórzy doszukują się tutaj symbolu wierności oraz sceny rodzajowej ze studium natury, ponieważ pod farbą znaleziono także fragmenty pejzażu, krajobrazu możliwej roślinności. To może sugerować, że wcześniejsza wersja kompozycji mogła być sceną na zewnątrz i bardziej rozbudowaną narracją. Ostatecznie Caravaggio przemalował wcześniejszą kompozycję, a płótna użył ponownie. Może to świadczyć o braku pieniędzy na materiały, o eksperymentowaniu z kompozycją albo po prostu o zmianie koncepcji obrazu.

Jeśli odkrycie zostanie potwierdzone, poprzednia warstwa może być najwcześniejszym znanym obrazem Caravaggia!!!

Z innych ciekawostek. Istnieje wiele wersji obrazu. Nie zachował się jeden pewny oryginał. Istnieją różne wersje w kolekcjach prywatnych w Wielkiej Brytanii, w Szwajcarii, w Japonii, w kolekcji królewskiej brytyjskiej. Caravaggio z pewnością produkował kopie na sprzedaż. Według niektórych badaczy jego obrazy były wystawiane w witrynie warsztatu. Jeśli ktoś chciał kupić podobny obraz, Caravaggio malował jego kolejną wersję.

Reasumując:

Dlaczego obraz jest tak ważny dla Historii Sztuki?

„Chłopiec obierający owoc” to Niezwykły Obraz, ponieważ jest jednym z pierwszych dzieł Caravaggia. Pokazuje narodziny jego stylu, łączy realizm z subtelną symboliką, pojawił się model, charakterystyczny dla Artysty, silne światło (praca światłocieniem), ma fascynującą historię kolekcjonerską i kryje pod "sobą" jeszcze starszą kompozycję.

To "ciche", intymne, skromne przedstawienie zwykłej czynności jest jednocześnie POCZĄTKIEM JEDNEJ Z NAJWIĘKSZYCH REWOLUCJI W HISTORII MALARSTWA!

@ak

Pozdrawiam Subtelną Historią Intymną.

Rock'n'RollinArt Lives