Zastanawiałem się dość długo zanim postanowiłem napisać trochę o tej powieści. Powieści, którą przegapiłem, którą można potraktować jako traktat o naturze człowieka. Jest to wielowątkowa historia społeczna, z głęboko filozoficzną refleksją nad kondycją człowieka. Vargas Llosa nie postawił w niej tez wprost — nie formułuje manifestów ani sentencji — pozwala, by sens wyłaniał się z chaosu zdarzeń, z krzyżujących się losów bohaterów i z brutalnej materii przedstawionego świata. Ta powściągliwość sprawia, że filozofia „Zielonego Domu” jest bardziej poruszająca: nie narzuca się, lecz osacza czytelnika.
Jednym, tak mi się wydaje, z najmocniejszych wątków filozoficznych powieści jest pytanie o wolną wolę. Bohaterowie „Zielonego Domu” zdają się nieustannie działać w ramach narzuconych im struktur: pochodzenia, płci, rasy, klasy społecznej czy instytucji władzy. Czy naprawdę wybierają swoje losy, czy jedynie odgrywają role zapisane im wcześniej?
Czytając, miałem poczucie, że pisarz skłania się ku gorzkiej wizji świata deterministycznego. Postacie próbują się buntować, uciekać, zmieniać swoje życie, lecz niemal zawsze kończą w tym samym miejscu — upokorzone, złamane lub wchłonięte przez System. Wolność jawi się tutaj raczej jako złudzenie, luksus dostępny nielicznym, a nawet oni płacą za nią wysoką cenę.
A Moralność? Co z moralnością?
„Zielony Dom” to kolejna powieść, która podważyła moje przekonanie o istnieniu jednej, uniwersalnej moralności. Vargas Llosa pokazuje, że normy etyczne są produktem kultury, władzy i interesów, a nie obiektywną prawdą. Dom publiczny potępiany jest jako siedlisko grzechu, podczas gdy przemoc kolonialna, wyzysk rdzennych ludów czy przymusowa „resocjalizacja” dziewcząt odbywają się pod płaszczykiem misji, prawa i porządku.
Z filozoficznego punktu widzenia Autor stawia pytanie: czy większym złem jest cielesne pożądanie, czy systemowa przemoc usprawiedliwiona ideologią? Vargas Llosa zdaje się sugerować, że największym zagrożeniem nie są indywidualne występki, lecz instytucje, które nadają im pozory konieczności.
W całej tej historii (historiach) bardzo silnie odczułem konflikt pomiędzy Ciałem a Ideą. Ciało — z jego pragnieniami, bólem, głodem i seksualnością — jest w „Zielonym Domu" stale obecne, nieusuwalne. Idee natomiast: religia, cywilizacja, postęp, prawo — próbują to ciało kontrolować, ujarzmić lub wyprzeć.
Filozoficznie jest to opowieść o klęsce abstrakcji. Idee, oderwane od realnego ludzkiego doświadczenia, stają się narzędziem przemocy. Vargas Llosa pokazuje (nie pierwszy raz zresztą w swoich powieściach), że świat nie da się uporządkować według czystych schematów, a próby narzucenia ładu kończą się cierpieniem tych, którzy nie mieszczą się w normie.
Nielinearna narracja powieści nabiera w kontekście czasu i pamięci (nazwałbym je rozbitą tożsamością) wymiaru ontologicznego. Czas w „Zielonym Domu” nie płynie prostą linią: przeszłość wdziera się w teraźniejszość, a pamięć deformuje doświadczenie. Odebrałem to jako filozoficzną refleksję nad kruchością tożsamości. Bohaterowie nie są spójnymi bytami; są raczej sumą wspomnień, traum i niespełnionych pragnień.
Ten rozpad narracyjny uświadamia mi, że człowiek nie jest jednością — jest procesem, który nigdy się nie domyka. W tym sensie Vargas Llosa zbliża się do egzystencjalistycznego pojmowania człowieka jako istoty nieustannie „w drodze”, ale pozbawionej jasnego celu.
No dobrze - jaki wobec tego jest sens cierpienia? To jeden z najbardziej poruszających aspektów filozoficznych „Zielonego Domu”. A przede wszystkim Jego Milczenie wobec sensu cierpienia. Powieść nie oferuje Katharsis ani Odkupienia. Cierpienie nie prowadzi do oczyszczenia, nie uszlachetnia. Po prostu jest. To wizja świata głęboko pesymistyczna, niemal antyteologiczna.
Im dłużej myślę o „Zielonym Domu”, tym mocniej widzę w tej powieści nie tylko obraz społeczeństwa peruwiańskiego, ale egzystencjalny traktat o człowieku rzuconym w świat. Przypomniało mi to, o czym pisali także Jean-Paul Sartre i Albert Camus. Vargas Llosa, podobnie jak oni, nie pyta jak żyć dobrze, lecz raczej: jak żyć w świecie, który nie oferuje jakiegoś konkretnego sensu, sprawiedliwości ani oparcia.
U Sartre’a człowiek jest bardzo często „skazany na wolność”: nie wybiera warunków swojego istnienia, ale ponosi odpowiedzialność za swoje czyny. W „Zielonym Domu” ta idea zostaje jednak brutalnie przetworzona. Bohaterowie są wrzuceni w świat jeszcze bardziej bezlitosny — świat kolonialnej przemocy, biedy, patriarchatu i rasizmu. Ich wolność jest okaleczona, ograniczona do wyborów tragicznych.
Postacie takie jak Lituma, Fushia czy kobiety z Zielonego Domu podejmują decyzje nie dlatego, że chcą, ale dlatego, że muszą. Ich działania nie prowadzą do spełnienia, lecz do kolejnych kompromisów. W tym sensie Vargas Llosa zdaje się polemizować z Sartre’em: Wolność istnieje, ale bywa tak szczątkowa, że trudno nazwać ją wolnością w pełnym sensie.
Z kolei z Camusem i jego filozofią, „Zielony Dom” łączy przede wszystkim doświadczenie absurdu. Świat przedstawiony w powieści jest głęboko obojętny na ludzkie cierpienie. Nie ma tu Boga, który interweniuje, ani historii, która prowadzi ku postępowi. Cierpienie nie zostaje wynagrodzone, a dobro nie triumfuje.
Podobnie jak w „Dżumie” czy „Obcym”, bohaterowie Vargasa Llosy działają w rzeczywistości, która nie odpowiada na ich pytania. Amazonia i Piura są przestrzeniami milczenia — miejscami, gdzie ludzkie krzyki nie zmieniają biegu świata. To właśnie ta obojętność natury i społeczeństwa czyni powieść tak przejmującą.
Nie odebrałem jednak tej książki jako nihilistycznej. Jej wartość polega na uczciwości. Vargas Llosa nie udaje, że zna odpowiedzi. Zamiast tego postawił mnie w obliczu świata, który trzeba zaakceptować w jego niejednoznaczności.
Muszę wspomnieć o wprowadzeniach do rozdziałów, które w tym filozoficznym kontekście bywają szczególnie wymagające. Ich zagęszczenie znaczeń, brak wyraźnych punktów odniesienia i celowa dezorientacja sprawiają, że zamiast refleksji pojawia się czasem zmęczenie. Być może jest to zamierzony zabieg — zmusić czytelnika do wysiłku poznawczego — ale nie zawsze działa na korzyść przekazu. Te fragmenty były trudne do "przełknięcia". Przynajmniej dla mnie.
Generalnie „Zielony Dom” odczytuję jako powieść, która uczy pokory wobec świata i człowieka. To literatura, która nie daje pocieszenia, lecz może... daje zrozumienie? Po jej lekturze trudniej nadal wierzyć w proste podziały na dobro i zło, cywilizację i dzikość, winę i niewinność. Vargas Llosa przypomina, że człowiek jest istotą uwikłaną w historię, ciało, pragnienie i władzę i że właśnie w tym uwikłaniu kryje się jego tragiczne człowieczeństwo.
O bohaterach nie będę pisał, aby nie spojlerować osobom, które nie czytały, a które zainteresuje ta niewątpliwie Wybitna powieść.
@ak
Pozdrawiam Naturą Człowieka...ale tą pozytywną jednak.
Rock'n'RollinLiterature Lives
Dodaj komentarz
Komentarze