Diego Velazquez - "Śniadanie"

Velazquez tworzy scenę prostą: trzech mężczyzn siedzi przy stole przykrytym białym obrusem. Żadnego przepychu. Nie widzimy złotych naczyń, kosztownych tkanin ani ceremonialnej atmosfery, a jedynie chleb, wino, owoc granatu, być może małże lub kaszanka na talerzu. Świat ludzi ubogich, anonimowych. Mimo to malarz traktuje ich z taką samą powagą, z jaką później będzie malował królów Hiszpanii. To nie jest oczywiście obraz o jedzeniu. To obraz o Człowieku i właśnie w tym tkwi niezwykłość tego dzieła.

„Śniadanie” należy do nurtu zwanego bodegon, charakterystycznego dla wczesnego malarstwa hiszpańskiego przedstawienia scen w kuchni, karczmie lub w domu, łączących martwą naturę z rodzajową sceną życia codziennego. W Sewilli początku XVII wieku takie obrazy były niezwykle popularne. Pokazywały zwykłych ludzi: kucharki, chłopów, służących, pijących wino młodzieńców. Ale Velazquez nadał temu gatunkowi zupełnie nową rangę. U niego nawet prosty posiłek nabiera niemal filozoficznego znaczenia.

Na obrazie widzimy trzy etapy życia: młodość, dojrzałość i starość. Badacze od dawna zauważają, że kompozycja może być symbolicznym przedstawieniem „trzech wieków człowieka”. Młody chłopak pośrodku uśmiecha się szeroko. W jego spojrzeniu jest lekkość, energia i spontaniczna radość. Mężczyzna po prawej stronie — być może autoportret samego Velazqueza — jest spokojniejszy, bardziej świadomy, ale również pogodny. Starzec po lewej wydaje się jakby od nich oddzielony. Nie uczestniczy w zabawie w ten sam sposób. Patrzy z dystansem, jakby należał już do innego świata.
Niezwykle to subtelna psychologia.
Ciekawa jest szczególnie postać chłopca nalewającego wino. Źródła wspominają, że mieszkał on w domu Velazqueza i często pozował artyście. To nadaje obrazowi osobisty wymiar. Przestaje być anonimową sceną rodzajową, a zaczyna przypominać fragment realnego życia młodego malarza.
Generalnie Velazquez nie potrzebował dramatycznych gestów. Wystarczało mu tutaj światło padające na twarz starca i jego zamyślone spojrzenie. W ten sposób młodość i starość zostały skonfrontowane nie przez konflikt, lecz przez obecność przy tym samym stole.

Jednym z najbardziej uderzających elementów obrazu jest wspomniane światło. Młody Velazquez pozostawał pod ogromnym wpływem malarstwa Caravaggia oraz caravaggionistów. Widać to od razu w ostrych kontrastach pomiędzy ciemnym tłem a rozświetlonymi twarzami i przedmiotami. Światło u Velazqueza buduje niesamowitą dramaturgię.
Biel obrusa niemal świeci w mroku. Twarze wynurzają się z ciemności jak teatralne maski. Chleb i nóż wysuwają się ku widzowi, niemal przekraczając granicę płótna. Rękojeść noża i bochen chleba sprawiają wrażenie wychodzących poza powierzchnię obrazu. To zabieg niezwykle nowoczesny jak na tak młodego Artystę. Światło zatrzymuje się na dłoniach, a dłonie u Velazqueza mówią równie dużo jak twarze.

Spójrzmy na gest młodzieńca pokazującego uniesiony kciuk. To drobny szczegół, ale dodaje scenie naturalności i ciepła. Obraz nagle przestaje być pozowaną kompozycją, a zaczyna przypominać przypadkiem podpatrzoną chwilę.
Młody Velazquez już wtedy eksperymentował z iluzją przestrzeni w sposób, który później zachwyci całe pokolenia malarzy — od Goi po impresjonistów.

Velazquez jako bardzo młody malarz miał już niemal obsesyjną fascynację materią. W „Śniadaniu” wszystko wydaje się dotykalne.
Obrus ma ciężar i fakturę grubego płótna.
Skórka chleba wygląda na twardą i suchą.
Szkło odbija światło z niezwykłą precyzją.
Granat pęka, odsłaniając czerwone wnętrze przypominające krople krwi.

To realizm niemal brutalny, ale jednocześnie niesamowicie poetycki. Dzięki niemu zwykłe przedmioty nabierają godności. Velazquez nie idealizuje biedy. Nie romantyzuje prostego życia. Pokazuje je takim, jakie jest — skromne i surowe.
W tym sensie obraz jest bardzo hiszpański, bowiem hiszpański barok różnił się od włoskiego czy flamandzkiego. Był bardziej ascetyczny, bardziej powściągliwy emocjonalnie. Zamiast przepychu często wybierał ciszę, skupienie i duchową powagę. Nawet gdy przedstawiał zwykłych ludzi przy jedzeniu.

Najbardziej niezwykłe jest chyba to, że scena wydaje się jednocześnie żywa i nieruchoma. Mężczyźni siedzą przy stole, ale obraz emanuje ciszą. Nie widać, aby prowadzili rozmowę. Nie czujemy także hałasu karczmy, ani żadnego ruchu. Czas jakby został zatrzymany. To cecha charakterystyczna wczesnych bodegones Velazqueza. Postacie sprawiają wrażenie pogrążonych w wewnętrznym świecie. Nawet kiedy się uśmiechają, pozostają skupione i zamknięte w sobie.
Ten spokój ma niemal metafizyczny wymiar.
Jakby Artysta chciał powiedzieć, że wielkość człowieka nie zależy od jego pozycji społecznej, lecz od samego faktu istnienia.

Jedna z najbardziej fascynujących hipotez dotyczących obrazu mówi, że młody mężczyzna po prawej stronie może być autoportretem Velazqueza. Nie da się tego potwierdzić z całą pewnością, ale podobieństwo do późniejszych portretów Artysty rzeczywiście jest uderzające. Jeśli to prawda, obraz nabiera dodatkowego znaczenia, bo Velazquez nie ustawia siebie pośród arystokratów ani uczonych. Umieszcza się przy stole prostych ludzi. To niezwykle wymowne. Już wtedy identyfikuje się bardziej z rzeczywistością codzienną niż z idealizowanym światem sztuki akademickiej.
Możliwe również, że chłopiec pośrodku był jednym z modeli mieszkających w domu malarza. Pojawia się on bowiem także w innych dziełach Artysty.

Na ścianie wiszą przedmioty łatwe do przeoczenia: biały kołnierz, torba, być może kapelusz i szpada. Nie są przypadkowe. W XVII-wiecznej Hiszpanii zdjęcie kołnierza przed posiłkiem było zwyczajem domowym. Ale te elementy mają też funkcję kompozycyjną.
Rozbijają ciemność tła i tworzą tajemniczą przestrzeń za postaciami. Szczególnie biały kołnierz wygląda niemal jak osobna twarz unosząca się nad stołem. Nadaje obrazowi lekko niepokojący charakter. Velazquez bardzo wcześnie rozumiał, że cień nie jest pustką. Może być pełnoprawnym uczestnikiem obrazu.

„Śniadanie” ma bardzo bliskiego „krewnego” — obraz „Chłopi przy stole” znajdujący się dziś w Budapeszcie. Kompozycje są niemal bliźniacze i oba dzieła pokazują, jak młody Artysta eksperymentował z układem postaci i światła. Był to czas intensywnego poszukiwania własnego języka malarskiego.

W podobnym okresie powstały także:
"Stara kobieta gotującą jajka" - o obrazie pisałem jakiś czas temu (mój pierwszy tekst na stronie🙂) - oraz "Sprzedawca wody z Sewilli".
W tych obrazach Artysta osiąga coś zdumiewającego: zwykłe naczynie z wodą albo smażone jajka stają się równie ważne jak człowiek. To właśnie z tej fascynacji codziennością wyrośnie później autor „Las Meninas”.

Dlaczego ten obraz jest tak ważny? Pokazuje narodziny geniuszu nie w monumentalnej scenie historycznej, w królewskim portrecie, a także w religijnej wizji, lecz przy ubogim stole. W „Śniadaniu” młody Velazquez odkrywa coś fundamentalnego: że malarstwo może nadawać wielkość temu, co jest po prostu zwyczajnie codzienne. Że prosty człowiek zasługuje na taką samą uwagę jak monarcha. Że światło padające na bochen chleba może być równie piękne jak światło na koronie. Być może dlatego obraz do dziś oddziałuje na nas tak silnie. Dzięki tej zwykłej, ludzkiej obecności.

W XVIII wieku obraz znajdował się już w kolekcji rosyjskiego dworu. Wcześniejsze losy płótna giną częściowo w mroku czasu. Najpewniejszy punkt tej historii zaczyna się w czasach Katarzyny Wielkiej. Na stronie Muzeum Ermitażu w Petersburgu możemy przeczytać, że „Śniadanie” weszło do zbiorów muzeum pomiędzy rokiem 1763 a 1796, a więc za panowania Katarzyny Wielkiej.
Katarzyna II była jedną z największych kolekcjonerek Sztuki w dziejach Europy. Kupowała obrazy całymi kolekcjami — hurtowo, niemal jak monarcha próbujący zgromadzić w Petersburgu całą historię europejskiego malarstwa. Stworzyła fundament późniejszego Ermitażu. W tamtym czasie Rosja chciała być postrzegana nie jako odległe imperium na krańcu Europy, lecz jako centrum Kultury dorównujące Paryżowi, Wiedniowi czy Madrytowi.

Diego Velazquez był dla Katarzyny Artystą szczególnym. Hiszpańskie malarstwo XVII wieku było wówczas w Europie znacznie mniej znane niż dziś, ale najbardziej wyrafinowani kolekcjonerzy już wtedy rozumieli jego wartość. Możliwe więc, że „Śniadanie” zostało zakupione jako część większego zespołu obrazów hiszpańskich nabywanych przez rosyjski dwór. Niestety dokładna droga obrazu przed pojawieniem się w Rosji nie jest dziś całkowicie udokumentowana. To częsty los dzieł z XVII wieku i starszych. Przechodziły one przez prywatne kolekcje arystokratów, handlarzy Sztuki, pałace i klasztory, a dokumentacja ginęła podczas wojen, zmian dynastycznych albo zwykłego zaniedbania. Ale właśnie ta luka dodaje dziełu pewnej romantycznej tajemnicy.

Można sobie wyobrazić, że ten niewielki sewilski obraz — przedstawiający skromny posiłek kilku anonimowych ludzi — wisiał kiedyś w domu hiszpańskiego kolekcjonera, potem trafił być może do Francji lub Niderlandów, później został zakupiony przez agentów Katarzyny Wielkiej i przewieziony tysiące kilometrów na północ, do miasta zbudowanego na bagnach Newy.
To niezwykły paradoks historii Sztuki: ludzie przedstawieni na obrazie prawdopodobnie nigdy nie opuściliby Sewilli, a jednak ich twarze dotarły aż do Petersburga i przetrwały cztery stulecia.
@ak

Pozdrawiam Naturalną Materią Życia Codziennego

Rock'n'RollinArt Lives